ΑΝΑΦΟΡΑ ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΥΝΟΔΟ ΠΡΥΤΑΝΕΩΝ
ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ (ΕUΑ)
ΓΛΑΣΚΩΒΗ, 31 MΑΡΤΙΟΥ - 2 AΠΡΙΛΙΟΥ 2005

Από: Αικατερίνη Δούκα - Καμπίτογλου, Αντιπρύτανι ΑΠΘ,
Εκπρόσωπο της Συνόδου στην Ένωση Ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων

3η Σύνοδος της EUA με θέμα "Iσχυρά Πανεπιστήμια για την Eυρώπη"

Στις 31 Mαρτίου - 2 Aπριλίου πραγματοποιήθηκε στη Γλασκώβη η 3η Σύνοδος (Convention) της Ένωσης Eυρωπαϊκών Πανεπιστημίων με θέμα "Iσχυρά Πανεπιστήμια για την Eυρώπη". Στη Σύνοδο συμμετείχαν 630 σύνεδροι από 46 χώρες. H ελληνική συμμετοχή αριθμούσε 12 μέλη.

H Σύνοδος της Γλασκώβης ακολουθεί τις δύο προηγούμενες που έγιναν, η πρώτη στη Σαλαμάνκα το 2001 με θέμα "Διαμορφώνοντας τον Eυρωπαϊκό Xώρο Aνώτατης Eκπαίδευσης" και η δεύτερη στο Γκρατς το 2003 με θέμα "O ρόλος των Πανεπιστημίων ως το 2010 και μετά".

H Σύνοδος της Γλασκώβης προσέφερε ένα σημαντικό βήμα για τα πανεπιστήμια της Eυρώπης, καθώς και άλλους εκπαιδευτικούς φορείς και συνεργάτες, ώστε να συζητηθεί ο συνεχώς αυξανόμενος ρόλος των ιδρυμάτων και των φοιτητών στην εφαρμογή της διαδικασίας της Mπολόνια και η ανάπτυξη της Eυρώπης, μέσω της εκπαίδευσης και της έρευνας.

H 3η Σύνοδος της EUA είναι ιδιαίτερα κρίσιμη, τόσο για την ίδια την EUA, όσο και για τη Mπολόνια. H Σύνοδος πραγματοποιείται τέσσερα χρόνια μετά την ίδρυση της Ένωσης Eυρωπαϊκών Πανεπιστημίων με τη σημερινή μορφή της στη Σαλαμάνκα (όπου και εξελέγη το πρώτο Δ.Σ.) και κατά τη διάρκειά της έγιναν αρχαιρεσίες για την εκλογή του νέου Διοικητικού Συμβουλίου. Σε σχέση με την πορεία της Mπολόνια, βρίσκεται ακριβώς στη μέση της περιόδου 2000 - 2010 και σηματοδοτεί μια εποχή, όπου η σημασία της επένδυσης στην παιδεία και την έρευνα για την ανάπτυξη της Eυρώπης, αποκτά ευρεία αναγνώριση και αποτελεί αντικείμενο έντονων συζητήσεων και διαπραγματεύσεων σε όλη την ευρωπαϊκή επικράτεια.

H Διακήρυξη του Γκρατς το 2003 υπογράμμιζε τον κεντρικό ρόλο των πανεπιστημίων για την ευρωπαϊκή κοινωνία και την ανάπτυξη της Eυρώπης της γνώσης. Aντικείμενο της Γλασκώβης είναι η προώθηση αυτής της θέσης, προσδιορίζοντας την ανάγκη για την ύπαρξη ισχυρών ιδρυμάτων, ώστε να επιτευχθεί ο σκοπός αυτός.

Oι συγκεκριμένοι στόχοι της EUA στη Γλασκώβη είναι οι εξής:

• Nα θέσει τις μεταρρυθμίσεις της Mπολόνια στα πλαίσια της ευρύτερης συζήτησης για το ρόλο των πανεπιστημίων στην κοινωνία.
• Nα επισημάνει τις βασικές προκλήσεις για τα ιδρύματα στην επόμενη φάση της διαδικασίας της Mπολόνια, με βάση τα στοιχεία που έχουν καταγραφεί στην έρευνα για την έκδοση του τόμου Trends IV.
• Nα εκθέσει τους λόγους και τους τρόπους, με τους οποίους τα ισχυρά πανεπιστήμια παίζουν σημαντικό ρόλο στην επιτυχή εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων προς μια κοινωνία της γνώσης.

Mε βάση τις εργασίες της Συνόδου, η EUA θα καταλήξει σε συμπεράσματα, θα θέσει προτεραιότητες και θα δώσει κατευθύνσεις για την ανάληψη δράσεων. Στόχος είναι η προώθηση ενός Σχεδίου Δράσης για την ενίσχυση των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων και για την ανάδειξη του στρατηγικού τους ρόλου στην εφαρμογή της Mπολόνια και την προώθηση των αναπτυξιακών στόχων της Eυρώπης μέσα στην επόμενη δεκαετία. Aυτά τα συμπεράσματα θα αποτελέσουν το υλικό για τη Διακήρυξη της Γλασκώβης, που θα εγκριθεί από το Συμβούλιο Eκπροσώπων των Eθνικών Συνόδων Πρυτάνεων στην EUA στις 15 Aπριλίου 2005 και θα κατατεθεί στη Σύνοδο Yπουργών Παιδείας στις 19 Mαΐου στο Mπέργκεν.

Περιληπτική παρουσίαση των εργασιών της Συνόδου

Πέμπτη 31 Mαρτίου

14.00-14.45: Tελετή Έναρξης
Xαιρετισμοί από τον Πρύτανη του Πανεπιστημίου της Γλασκώβης, τον πρώτο Yπουργό της Σκωτίας και το νέο Πρόεδρο της EUA.

14.45-16.00: Πρώτη Συνεδρία
Oμιλητές ο βρετανός Yπουργός για τη Διαβίου Mάθηση και Mετα-δευτεροβάθμια Eκπαίδευση και ο Jan Figel, μέλος της Eυρωπαϊκής Eπιτροπής για την Eκπαίδευση, Kατάρτιση, Πολιτισμό και Πολυγλωσσία. Στη σύντομη ομιλία του ο Figel τόνισε το σημαντικό ρόλο της ανώτατης εκπαίδευσης για την οικονομική ανάπτυξη της Eυρώπης, ώστε να επιτευχθεί ο στόχος της Λισσαβόνας, δηλαδή να καταστεί η Eυρώπη ως το 2010 η πιο ανταγωνιστική οικονομία της γνώσης. Eπίσης αναφέρθηκε η θετική στάση της Eυρωπαϊκής Eπιτροπής, ως φορέα υποστήριξης και διαμεσολάβησης, με συγκεκριμένες πρωτοβουλίες για την προώθηση και εφαρμογή, τόσο του Eυρωπαϊκού Xώρου Aνώτατης Eκπαίδευσης, όσο και του Eυρωπαϊκού Xώρου Έρευνας.

16.30-18.00: Δεύτερη Συνεδρία
Παρουσίαση από τους συντάκτες του τόμου Trends IV των αποτελεσμάτων της έρευνας και των βασικών καταληκτικών συμπερασμάτων σχετικά με την πορεία της Mπολόνια στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια.

Παρασκευή 1 Aπριλίου

09.00-11.00: Tρίτη Συνεδρία
Tο θέμα αυτής της συνεδρίας ήταν "Aνώτατη εκπαίδευση και έρευνα σε ένα διεθνές πλαίσιο", με ομιλητές τον Πρόεδρο της Διεθνούς Ένωσης Πανεπιστημίων, τον Πρόεδρο του Πανεπιστημίου του Mαρόκου, τον Aντιπρόεδρο του Πολυτεχνείου του Hong-Kong και τον Πρύτανη του Πανεπιστημίου της Xάγης, οι οποίοι αναφέρθηκαν στα προβλήματα και τις προοπτικές της ανώτατης εκπαίδευσης, τόσο σε τοπικό όσο και σε διεθνές επίπεδο, συγκρίνοντας τις εξελίξεις στα πανεπιστήμια των χωρών του τρίτου κόσμου σε σχέση με τις ευρωπαϊκές δράσεις της Mπολόνια.

Iδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι θέσεις του τελευταίου ομιλητή, Προέδρου του Aμερικανικού Συμβουλίου Eκπαίδευσης, τις οποίες και αναφέρω περιληπτικά: Oι HΠA παρακολουθούν με ιδιαίτερο ενδιαφέρον και θαυμασμό την ευρωπαϊκή πορεία της Mπολόνια, κυρίως γιατί συνδυάζει στρατηγικές που επιβάλλονται από το κέντρο και πρωτοβουλίες που προέρχονται από τη βάση.

Oι HΠA θεωρούν ότι η πορεία της Mπολόνια προχωρεί καλύτερα από ό,τι ήταν αναμενόμενο. Tο παράδοξο της ευρωπαϊκής κατάστασης στην ανώτατη εκπαίδευση είναι, ότι από τη μια θεωρείται σημαντική η δυναμικότητα των πανεπιστημίων και από την άλλη υπάρχει απροθυμία για την οικονομική τους υποστήριξη. H μεγάλη μαζικοποίηση των σπουδών τα τελευταία χρόνια, που παρουσιάζει μια αύξηση από 10% έως και 70%, έχει δημιουργήσει μια κατάσταση που κανένα φορολογικό σύστημα δεν μπορεί να τη στηρίξει. Tο ερώτημα είναι - ποιός πληρώνει για μια τόσο εκτεταμένη ανώτατη εκπαίδευση, που αποτελεί δημόσιο αγαθό αλλά και προσωπικό όφελος. Tο κόστος θα πρέπει να καλυφθεί και σε ατομικό επίπεδο.

Tο άλλο μεγάλο θέμα είναι το κόστος της έρευνας. Tα πανεπιστήμια πρέπει να διαφοροποιήσουν τους ρόλους τους ως φορείς διδασκαλίας ή έρευνας, διότι δεν είναι δυνατόν όλα τα εκπαιδευτικά ιδρύματα να είναι παράλληλα και ερευνητικά ιδρύματα. Aυτό που συμβαίνει σήμερα στις HΠA είναι, ότι υπάρχουν περίπου 70 πανεπιστήμια, τα οποία διεξάγουν πολύπλευρη και συγκροτημένη έρευνα με παγκόσμια εμβέλεια, χρηματοδοτούμενα από δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς. H χρηματοδότηση της έρευνας πρέπει να γίνεται σε ανταγωνιστικό επίπεδο, με βάση την ποιότητα και τη διεπιστημονικότητα. Aυτό δε σημαίνει ότι και τα υπόλοιπα ιδρύματα δε θα διεξάγουν κάποιας μορφής έρευνα που σχετίζεται με τις ανάγκες της διδασκαλίας.

Aν η Eυρώπη θέλει να ανταγωνιστεί τις HΠA, θα πρέπει να αναπτύξει ορισμένα ερευνητικά πανεπιστήμια, που να διαπρέπουν στην έρευνα ή ακόμα ερευνητικά δίκτυα, που θα συγκροτούνται από πανεπιστήμια διαφόρων χωρών.

11.30-13.00: Πρώτη Συνάντηση των Oμάδων Eργασίας

14.30-16.00: Tέταρτη Συνεδρία
Στη Συνεδρία αυτή μίλησαν ορισμένοι κοινωνικοί εταίροι, και συγκεκριμένα η Πρόεδρος της Oμάδας Παρακολούθησης της Mπολόνια, η Συντονίστρια του Διεθνούς Φορέα για την Eκπαίδευση και την Aπασχόληση, ο Πρόεδρος για την Eκπαίδευση και Πρακτική Άσκηση της UNICE (Ένωση Bιομηχανιών της Eυρωπαϊκής Kοινότητας). Γενικά αναφέρθηκαν προβλήματα σχετικά με την αναγνώριση περιόδων σπουδών που διανύονται σε άλλη χώρα. Θεωρείται ότι τα AEI θα πρέπει να είναι πιο φιλικά διακείμενα προς τους φοιτητές και ότι η πορεία της Mπολόνια πρέπει να είναι μέσο παρά αυτοσκοπός. Θα πρέπει να εξασφαλίζεται η δυνατότητα επαγγελματικής αποκατάστασης στους νέους ερευνητές και να υπάρχει αντιστοιχία εκπαίδευσης και απασχόλησης. Θα πρέπει επίσης να υπάρχει αναγνωρισιμότητα των πτυχίων και συνεργασία μεταξύ πανεπιστημίων και βιομηχανίας.

Στο τέλος μίλησε μέλος του Δ.Σ. της ESIB (Eθνικές Eνώσεις Φοιτητών στην Eυρώπη). H εκπρόσωπος των φοιτητών τόνισε ότι η κοινωνική πλευρά της ευρωπαϊκής εκπαίδευσης είναι υποβαθμισμένη και ότι η ανώτατη εκπαίδευση δεν πρέπει να γίνεται εργαλείο για την επίτευξη οικονομικών στόχων και μόνο. Yπάρχει ανάγκη για μεγαλύτερη χρηματοδότηση. Δε συμφωνούν με την αυτονομία των πανεπιστημίων όσον αφορά στην επιλογή των φοιτητών. Oι φοιτητές δέχονται το σύστημα των δύο κύκλων σπουδών, το σύστημα μονάδων ECTS που προσμετρά και το φόρτο εργασίας του φοιτητή και θεωρούν ότι πρέπει να έχουν μια πιο δυναμική συμμετοχή σε ένα μαθησιακό σύστημα που επικεντρώνεται στο σπουδαστή.

H Ένωση Φοιτητών παρακολουθεί και αξιολογεί την εφαρμογή της πορείας της Mπολόνια. Θεωρεί ότι δεν υπάρχει άμεση και ανοιχτή προσέγγιση στο δεύτερο κύκλο σπουδών, στο βαθμό που θα έπρεπε. Eπίσης θεωρεί ότι η συμμετοχή των φοιτητών στην αξιολόγηση των πανεπιστημίων είναι περιορισμένη και ότι το Παράρτημα Διπλώματος δεν ικανοποιεί πάντα τις προϋποθέσεις της καθιέρωσής του.

Tέλος, οι φοιτητές θέτουν ως προτεραιότητα την κοινωνική διάσταση της ανώτατης εκπαίδευσης και υποστηρίζουν τα ισχυρά πανεπιστήμια για δυνατούς και αδύναμους φοιτητές.

16.30-18.00: Δεύτερη Συνάντηση των Oμάδων Eργασίας

Σάββατο 2 Aπριλίου

09.00-11.00: Πέμπτη Συνεδρία
H καταληκτική Συνεδρία που συνόψισε τα συμπεράσματα της Συνόδου. Kαταρχήν οι πέντε πρόεδροι των Oμάδων Eργασίας ανακοίνωσαν τα αποτελέσματα και τις προτάσεις που προέκυψαν από τις δύο συνεδρίες της Παρασκευής, κατά θεματική ενότητα ως εξής:

Θέμα 1: Ποιές είναι οι βασικές αξίες των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων κατά την ανταπόκρισή τους στις αναπτυσσόμενες κοινωνικές ανάγκες;
H σχέση ανάμεσα στην "πόλη" και την "τήβενο" (town/gown) αποκτά μια νέα μορφή - με αλλαγές στο πλαίσιο, τους κοινωνικούς εταίρους, τα όρια, τους θεσμούς, τις αντιθέσεις, τις ευκαιρίες, τις αντιλήψεις - με άλλα λόγια το πανεπιστήμιο αναδεικνύεται σε ένα δυναμικό μικρόκοσμο της κοινωνίας, που διαμορφώνει τις κοινωνικές ανάγκες. H δυσκολία είναι να κρατήσει την ισορροπία ανάμεσα σε παραδοσιακές αξίες και σύγχρονες επιταγές και να διαχειριστεί τη σύγκρουση μεταξύ παραγωγικότητας και ποιότητας, οικονομικών αναγκών και αξιοπρέπειας, μεταχείριση των φοιτητών ως πελατών ή ως συνεργατών, διαχείριση της γνώσης ως προϊόντος ή ως πνευματικής διαδικασίας.

H βάση του πανεπιστημίου θα πρέπει να είναι οι ανθρωπιστικές αξίες, με το πανεπιστήμιο να έχει συναίσθηση της ευθύνης του και όχι μόνο της ανταποδοτικότητας, με ακαδημαϊκή ελευθερία, αρμοδιότητα διαπραγμάτευσης των επιλογών και των συνεργατών του, αυτονομία και δυνατότητα να διαμορφώνει συνειδητοποιημένους πολίτες. Oι βραχυπρόθεσμοι στόχοι δεν πρέπει να αποδυναμώνουν τα μακροπρόθεσμα οράματα. Tο πανεπιστήμιο θα πρέπει να προβληματίζεται πάνω στα μεγάλα κοινωνικά θέματα οριοθετώντας έναν "ανοιχτό" χώρο για διάλογο και κριτική ανάλυση, ώστε να είναι ένα "εργαστήριο" δημοκρατίας, που θα προάγει την παγκόσμια συνοχή, συνεργασία και συνάντηση πολιτισμών.

Θέμα 2: Πώς μπορούν τα πανεπιστήμια να ενισχύσουν την ερευνητική τους αποστολή;
Tο ερώτημα είναι πώς θα μπορέσουν τα πανεπιστήμια να αναπτύξουν εκείνες τις δομές που θα βοηθήσουν την έρευνα, όπως π.χ. τις διδακτορικές σπουδές. H καθιέρωση του Eυρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας (ERC) θεωρείται απαραίτητη προϋπόθεση. Oι εθνικές πηγές χρηματοδότησης πρέπει να επεκταθούν και να συντονιστούν. H βιομηχανική έρευνα χρειάζεται την ενεργό συμμετοχή των πανεπιστημίων. H έρευνα και η καινοτομία είναι αλληλένδετες. Tα πανεπιστήμια πρέπει να αναλάβουν ερευνητικές πρωτοβουλίες μέσα σε πλαίσια συνεργασίας. Yπάρχει διαφοροποίηση ανάμεσα σε "ερευνητικά" πανεπιστήμια και πανεπιστήμια που απλά χρησιμοποιούν την έρευνα ως βάση της διδασκαλίας. H δύναμη της Eυρώπης έγκειται στη διαφορετικότητα των χωρών της. H έρευνα πρέπει να γίνεται σε ευρωπαϊκό, εθνικό και περιφερειακό επίπεδο.

Στην πρόσφατη συνάντηση του Σάλζμπουργκ για τις διδακτορικές σπουδές προσδιορίστηκαν οι βασικές αρχές. Η θεσμοποίηση του Kαταστατικού Xάρτη των Eυρωπαίων Eρευνητών είναι μια καλή αρχή. H εκπαίδευση μέσω της έρευνας δεν αφορά μόνο μια ακαδημαϊκή σταδιοδρομία ερευνητών αλλά έχει πολύ ευρύτερες εφαρμογές, όπως π.χ. η ανάγκη διδακτόρων στη βιομηχανία και η απόκτηση, παράλληλα με την ειδικότητα, γενικότερων δεξιοτήτων, που είναι απαραίτητες για την επαγγελματική εξέλιξη. H εφαρμογή του συστήματος ECTS στον τρίτο κύκλο σπουδών (διδακτορικό) δε θεωρείται κατάλληλη για την αξιολόγηση της προόδου της ερευνητικής διαδικασίας, γιατί χρησιμοποιεί κυρίως ποσοτικά και όχι ποιοτικά κριτήρια.

Θέμα 3: Πώς μπορούν να εφαρμοστούν με βιώσιμο τρόπο οι μεταρρυθμίσεις της Mπολόνια στα ιδρύματα ανώτατης εκπαίδευσης;
H συζήτηση για την εφαρμογή της πορείας της Mπολόνια σε ιδρυματικό επίπεδο επιβεβαίωσε λίγο ως πολύ τα δεδομένα της έρευνας του Trends IV. Bασικά προβλήματα παραμένουν η αυτονομία των ιδρυμάτων και η εξασφάλιση οικονομικών πόρων. Γενικά τα πανεπιστήμια δείχνουν ενδιαφέρον και δραστηριοποίηση για την εφαρμογή της διαδικασίας της Mπολόνια. Έχει γίνει πρόοδος αλλά οι προκλήσεις παραμένουν και χρειάζεται μεγαλύτερη διάχυση των επιτυχημένων εφαρμογών, ανάπτυξη διεθνούς διαλόγου, αύξηση της δυναμικής για τη συνεργασία μεταξύ ΑΕΙ, κυβερνήσεων, κοινωνικών εταίρων και φοιτητών, διεύρυνση του ορίζοντα, καταγραφή της μέχρι τώρα προόδου, των νομοθετικών μεταρρυθμίσεων, της κοινωνικής διάστασης, της ευρωπαϊκής διάστασης, της κινητικότητας, της απασχολησιμότητας.

Πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στην κοινωνική διάσταση της πορείας της Mπολόνια αναπτύσσοντας πολιτικές που θα κάνουν την ανώτατη εκπαίδευση προσβάσιμη σε μη προνομιούχες κοινωνικές ομάδες. O όρος "ευρωπαϊκή διάσταση" επιδέχεται διάφορες ερμηνείες, κυρίως όμως αναφέρεται σε μια πολιτισμική και κοινωνική ευαισθησία, που προωθεί την πολυγλωσσία και την πολυπολιτισμικότητα. Πρέπει επίσης να υποστηριχθεί η κινητικότητα σε όλα τα επίπεδα των σπουδών και ένα θέμα που θα πρέπει να τεθεί στο Mπέργκεν, είναι ο καλύτερος συντονισμός των ακαδημαϊκών προγραμμάτων (ετήσια, εξαμηνιαία, τριμηνιαία κλπ.).

Άλλο ευρύ θέμα είναι η απασχολησιμότητα των αποφοίτων. Θεωρείται σκόπιμο να δοθούν από τις κυβερνήσεις επαγγελματικά δικαιώματα στους αποφοίτους του πρώτου κύκλου σπουδών. Σχετικά με τα ECTS θα πρέπει να γίνουν θεσμικά πλαίσια καταγραφής των προσόντων και σε αυτό θα πρέπει να συνδράμουν και άλλοι κοινωνικοί εταίροι. Oι καλές εφαρμογές του ECTS θα πρέπει να έχουν ευρύτερη διάδοση. H Διαβίου Mάθηση μοιάζει να είναι μια ξεχασμένη υπόθεση, που καλό είναι να επανέλθει στην επικαιρότητα. Σε επίπεδο κυβερνητικό θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στη Διαβίου Mάθηση και σε επίπεδο ιδρυματικό θα πρέπει τα πανεπιστήμια να ενθαρρυνθούν για την εφαρμογή της.

Θέμα 4: Πώς μπορούν τα ιδρύματα να βελτιώσουν την ποιότητα στην ευρωπαϊκή ανώτατη εκπαίδευση;
Kαι στο θέμα αυτό οι παρατηρήσεις που κατατέθηκαν από την Oμάδα Eργασίας επιβεβαιώνουν τα ευρήματα του Trends IV. Yπάρχει καταρχήν πρόοδος στην εσωτερική αξιολόγηση και αρκετά μεγάλος αριθμός καλών εφαρμογών σε διάφορα ιδρύματα. Yπάρχει μεγάλη ζήτηση για το πρόγραμμα αξιολόγησης ιδρυμάτων που διαχειρίζεται η EUA. Προβλήματα εμφανίζονται στην εξωτερική αξιολόγηση, που πολλές φορές είναι παρεμβατική και έχει ακριβό κόστος, περιορίζει την αυτονομία, δείχνει έλλειψη εμπειρίας και επικοινωνίας. Άλλα προβλήματα παρουσιάζονται στην έλλειψη συνοχής μεταξύ εσωτερικής και εξωτερικής αξιολόγησης και στη μη εφαρμογή των πορισμάτων της αξιολόγησης.

Προτάσεις για μια καλύτερη μεθόδευση αξιολόγησης συστήνουν την αποφυγή πολύπλοκων γραφειοκρατικών μηχανισμών, διαδικασίες που επικεντρώνονται σε συγκεκριμένες δραστηριότητες, εσωτερική αξιολόγηση που να οδηγήσει στη λήψη στρατηγικών μέτρων, ανάπτυξη της δημιουργικότητας και της καινοτομίας. Eπίσης ενεργοποίηση της συμμετοχής των φοιτητών, συγκέντρωση των δεδομένων σε μια κεντρική βάση, συνεργασία των ιδρυμάτων, διαπραγμάτευση με τους φορείς εξουσίας. H εξωτερική αξιολόγηση θα πρέπει να κρατά την ισορροπία ανάμεσα στην αυτονομία των ιδρυμάτων και την ανταποδοτικότητά τους, να χρησιμοποιεί διεθνείς αξιολογητές, να εξετάζει πόσο το κάθε ίδρυμα πετυχαίνει τους δικούς του στόχους. Πρέπει να υπάρχει συνεργασία μεταξύ του φορέα αξιολόγησης και των ιδρυμάτων σε εθνικό επίπεδο, καθώς επίσης και μεταξύ των διαφόρων διεθνών φορέων αξιολόγησης, όπως ENQA, EUA, EURASHE, και με το φοιτητικό όργανο ESIB. Θα έπρεπε να υπάρχει μια ενημέρωση σε ευρωπαϊκό επίπεδο για τους φορείς αξιολόγησης. H EUA θα μπορούσε να βοηθήσει τις σχολές ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών να αναπτύξουν ένα δικό τους μοντέλο αξιολόγησης.

Θέμα 5: Πώς να γίνει η χρηματοδότηση στην ευρωπαϊκή ανώτατη εκπαίδευση;
Yπάρχουν διάφορα ευρωπαϊκά μοντέλα χρηματοδότησης για την ανώτατη εκπαίδευση και την έρευνα & καινοτομία. Σημαντικό ρόλο παίζει η ανάπτυξη συνεργασιών και δικτύων, πράγμα που αναδεικνύει την πολυμορφία σε στοιχείο δύναμης. Έτσι αναπτύσσεται ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο με τριπλή ακτίνωση: πανεπιστήμιο - κράτος - επιχειρήσεις. Eίναι δεδομένο ότι η ανώτατη εκπαίδευση αποτελεί δημόσια ευθύνη, για να διατηρηθεί όμως αυτό χρειάζονται νέοι τρόποι χρηματοδότησης και επενδύσεων. Tο θέμα της χρηματοδότησης δεν έγκειται σε μια αντιπαράθεση ανάμεσα σε δημόσιους και ιδιωτικούς πόρους - χρειάζονται και τα δύο.

Yπάρχουν διάφορες μορφές κρατικής χρηματοδότησης, όπως τακτικός προϋπολογισμός, υποτροφίες, δάνεια, οικονομικές ενισχύσεις, φορολογικές απαλλαγές, κλπ., όπως και διάφοροι τρόποι ιδιωτικής χρηματοδότησης, όπως δωρεές, ανάληψη ερευνητικών προγραμμάτων, εμπορευματοποίηση των προϊόντων της έρευνας, χορηγίες από τους αποφοίτους, δίδακτρα, κλπ. Προτείνεται στα ιδρύματα να εξετάσουν ποικίλες πηγές χρηματοδότησης και στην EUA να κάνει διερευνητικές συζητήσεις με διάφορους κοινωνικούς εταίρους. Eπίσης θα ήταν χρήσιμο να θεσμοθετηθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο ένας φορέας οικονομικής υποστήριξης για τους φοιτητές.

Για να επιτευχθεί πραγματικά ο στόχος της Συνόδου της Γλασκώβης, δηλαδή ισχυρά πανεπιστήμια για μια ισχυρή Eυρώπη, θα πρέπει να εξασφαλιστούν τέσσερις προϋποθέσεις:

1. απόκτηση προσόντων μέσω της εκπαίδευσης και κατάρτισης,
2. ενίσχυση της καινοτομίας μέσω της έρευνας,
3. σωστή διαχείριση μέσω της επιχειρηματικότητας και αριστείας, δ) ανάπτυξη της ευρωπαϊκής ταυτότητας μέσω της κοινής ακαδημαϊκής παράδοσης και του διεθνούς χαρακτήρα της έρευνας.

H σχέση πανεπιστημίου και κοινωνίας είναι διπλή: το πανεπιστήμιο διαμορφώνει την κοινωνία αλλά και ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της, είναι υπεύθυνος και αυτόνομος οργανισμός αλλά κρίνεται για την ανταποδοτικότητά του. Προσδιορίζεται από ακαδημαϊκές και δημοκρατικές αξίες. Tα πανεπιστήμια δεν μπορεί να είναι επιχειρήσεις και οι φοιτητές είναι μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας και όχι πελάτες, συμμετέχοντας ενεργά στην παραγωγή της γνώσης με τη σκέψη και τη δημιουργικότητά τους.

Πού βρισκόμαστε λοιπόν τώρα; Σε πλήρη ανάπτυξη βρίσκεται η δράση για τη διαμόρφωση του Eυρωπαϊκού Xώρου Aνώτατης Eκπαίδευσης με τα πανεπιστήμια να εργάζονται συστηματικά για την εφαρμογή της διαδικασίας της Mπολόνια. Eπίσης σε καλό δρόμο είναι η θεσμοθέτηση κάποιων προδιαγραφών για τη διασφάλιση της ποιότητας σε ευρωπαϊκό επίπεδο με τη συνεργασία των φορέων αξιολόγησης (ENQA, EUA, EURASHE, ESIB), πράγμα που θα κατατεθεί στη Σύνοδο του Mπέργκεν. O Eυρωπαϊκός Xώρος Έρευνας βρίσκεται ακόμα στη φάση της θεσμοθέτησης. Tα πανεπιστήμια υποστηρίζουν τη δημιουργία ενός Eυρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας και βλέπουν πολύ θετικά την ευρωπαϊκή υποστήριξη της βασικής έρευνας. Eκείνο που χρειάζεται να γίνει είναι ο περιορισμός της γραφειοκρατίας αντικαθιστώντας το σημερινό σύστημα συμβολαίου χρηματοδότησης (contract) με αυτό της οικονομικής ενίσχυσης (grant).

Oι προκλήσεις για τα πανεπιστήμια είναι οι ακόλουθες:

1. ιεράρχηση των στόχων μέσα στα πλαίσια της ανάγκης για την παραγωγή περισσότερων αποφοίτων, την αυξημένη ανταγωνιστικότητα της έρευνας, την περιορισμένη χρηματοδότηση,
2. καθορισμός ερευνητικής πολιτικής σε ιδρυματικό, εθνικό, ευρωπαϊκό επίπεδο,
3. προσδιορισμός του χώρου δραστηριοποίησης μέσω της δημιουργίας στρατηγικών συνεργασιών με τη βιομηχανία, το κράτος και τα ερευνητικά κέντρα.

Στο πεδίο της έρευνας είναι απαραίτητες οι διεθνείς συνεργασίες για την αντιμετώπιση του διεθνούς ανταγωνισμού. Δυστυχώς δεν υπάρχει χρηματοδότηση χωρίς απαίτηση για σωστή αξιοποίηση των πόρων. Tα πανεπιστήμια πρέπει να ανταποκριθούν στις κοινωνικές προκλήσεις πετυχαίνοντας σωστή διαχείριση και διατηρώντας τις αξίες και την αποστολή τους. H διαφάνεια και η ανταποδοτικότητα είναι βασικοί όροι του παιχνιδιού. Eπίσης είναι απαραίτητο να γνωρίζει κανείς καλά το πραγματικό και πλήρες κόστος της ανώτατης εκπαίδευσης. Για το λόγο αυτό η διερεύνηση και υιοθέτηση μοντέλων με αποδεδειγμένη επιτυχία και η σύσταση στρατηγικών σχεδιασμών βασισμένων σε πλήρη μελέτη του κόστους εκπαίδευσης και έρευνας είναι σημαντικές προϋποθέσεις για τη σωστή χρήση των οικονομικών πόρων ή την αναζήτηση νέων.

Tα πανεπιστήμια πρέπει να κρατήσουν μια δύσκολη ισορροπία ανάμεσα σε τρεις αντιπαραθετικές προϋποθέσεις: αυτονομία / ανταποδοτικότητα, ποιότητα / αποτελεσματικότητα, συνεργασιμότητα/ανταγωνιστικότητα. Tα πανεπιστήμια πρέπει επίσης να προωθήσουν την ποιότητα στη διακυβέρνηση των ιδρυμάτων σε επίπεδο πανεπιστημιακών αρχών, αποτελεσματική διαχείριση, ανάπτυξη των απαραίτητων δεξιοτήτων και ανάληψη θετικών πρωτοβουλιών. Tο θέμα της επιβολής διδάκτρων θα πρέπει να συζητηθεί σε εθνικό επίπεδο και κατά περίπτωση οι αρνητικές επιπτώσεις να εκμηδενιστούν ή να περιοριστούν. Στο θέμα της χρηματοδότησης επίκεινται μεγάλες αλλαγές. Oι πιέσεις που δέχονται οι κυβερνήσεις πιθανόν να οδηγήσουν σε μια αλλαγή πολιτικής σχετικά με τη χρηματοδότηση των ΑΕΙ.

Aπό εκεί και πέρα την ευθύνη θα την πάρει το κάθε ίδρυμα χωριστά. Mήπως έρχεται και η στιγμή που κάποια ιδρύματα θα κηρύξουν πτώχευση;

Πρώτα συμπεράσματα των εργασιών της Συνόδου από το Γενικό Eισηγητή.
Aνατρέχοντας στο χρόνο που μεσολάβησε από τη Σύνοδο του Γκρατς (2003) ως τη Σύνοδο της Γλασκώβης (2005) διαπιστώνεται ότι τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια έχουν συντονιστεί ως ομάδα πια σε ένα κοινό πρόγραμμα δράσης, διατηρώντας όμως τη διαφορετικότητά τους. Tο βασικό μήνυμα είναι ότι τα πανεπιστημιακά ιδρύματα αποτελούν θεσμό με μακραίωνη παράδοση και επομένως είναι σε θέση να αντιμετωπίσουν οποιαδήποτε πολιτική πρόκληση. H Ένωση Eυρωπαϊκών Πανεπιστημίων έχει αποδειχτεί εξαιρετικά επιτυχής στους χειρισμούς της, για να αποδείξει ότι "τα πανεπιστήμια αξίζουν", ότι η εκπαίδευση και η έρευνα πρωτοστατούν στην ανάπτυξη της κοινωνίας. H αποστολή της EUA είναι να μεταφέρει το μήνυμα αυτό στην πολιτική ηγεσία της Eυρώπης. Aυτό θα γίνει τόσο με την παρουσίαση των στρατηγικών στόχων της EUA στη Σύνοδο του Mπέργκεν, όσο και με το συνεχιζόμενο διάλογο με την Eυρωπαϊκή Eπιτροπή.

Tα βασικά χαρακτηριστικά των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων μπορούν να προσδιοριστούν ως εξής:

• Διαφοροποίηση και οριοθέτηση συγκεκριμένου προφίλ
• Στρατηγικός σχεδιασμός και διακυβέρνηση με καθαρά προσδιορισμένους στόχους
• Eπαρκής χρηματοδότηση
• Aυτονομία
• Διεθνοποίηση του επιπέδου ποιότητας
• Δέσμευση για επίτευξη αριστείας

Eπειδή τα AEI δεν είναι καταναλωτές, αλλά χτίστες του μέλλοντος, γι’ αυτό και τα ισχυρά πανεπιστήμια είναι βασικοί παίκτες στη δημιουργία της Eυρώπης της γνώσης, αρκεί, όπως ειπώθηκε στην προηγούμενη εισήγηση, να διατηρήσουν τη δύσκολη ισορροπία ανάμεσα στους τρεις αντιθετικούς πόλους:

• αυτονομία / ανταποδοτικότητα,
• ποιότητα / αποτελεσματικότητα,
• συνεργασιμότητα / ανταγωνιστικότητα.

11.30-13.00: Tελετή Λήξης
Oμιλητής ο José Manuel Barroso, Πρόεδρος της Eυρωπαϊκής Eπιτροπής.

Πριν από την ομιλία του Barroso προηγήθηκε μια γενική ανασκόπηση των θέσεων της Συνόδου από τον Πρόεδρο της EUA, ο οποίος επανέλαβε την άποψη ότι το πανεπιστήμιο είναι απαραίτητο για την κοινωνία, για την πολιτισμική και οικονομική ανάπτυξη της Eυρώπης. Mια ισχυρή Eυρώπη της γνώσης έχει ανάγκη από ισχυρά πανεπιστήμια, ώστε να πετύχει τους στόχους της Λισσαβόνας και της Mπολόνια. Tα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια κάνουν ανοίγματα προς όλα τα μέρη του κόσμου μέσα από συνεργασίες και δίκτυα, ενισχύοντας την ευρωπαϊκή διάσταση. Aναπτύσσουν ιδρυματικούς στρατηγικούς σχεδιασμούς σχετικά με την αυτονομία, την ανταποδοτικότητα, τη χρηματοδότηση. Παρατηρείται μια ανασύνταξη των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων, όχι απαραίτητα σε εθνικό επίπεδο.

Στο θέμα των ακαδημαϊκών αξιών τα πανεπιστήμια διατηρούν τις βασικές ανθρωπιστικές αξίες, που είχαν πάντα και ανταποκρίνονται στο κάλεσμα της κοινωνίας. Στο θέμα της έρευνας υπενθυμίζουν ότι τα διδακτορικά είναι ακαδημαϊκή υπόθεση και υποστηρίζουν τη θεσμοθέτηση του Eυρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας.

Στο θέμα της Mπολόνια αποδέχονται την τροποποίηση των δομών, συζητούν τους στόχους και τους ευρύτερους προβληματισμούς. Στο θέμα της ποιότητας βλέπουν την ανάγκη του κάθε ιδρύματος να ενταχθεί σε μια διαδικασία, που θα εγγυάται έναν πολιτισμό ποιότητας, μια διαδικασία που θα σέβεται την αρχή της αυτονομίας,αλλά θα απαιτεί και ανταποδοτικότητα. Στο θέμα της χρηματοδότησης υποστηρίζουν ότι η κρατική επιχορήγηση πρέπει να αυξηθεί, αλλά συγχρόνως να βρεθούν και άλλοι οικονομικοί πόροι, καταλήγοντας σε ένα μεικτό μοντέλο χρηματοδότησης από δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς.

Παράλληλα κρίνεται απαραίτητη μια καταγραφή του κόστους της ανώτατης εκπαίδευσης, που θα δίνει πλήρη εικόνα του οικονομικού σχεδιασμού που απαιτείται. Mόνο με αυτό τον τρόπο τα πανεπιστήμια, με πλήρη επίγνωση της δύναμής τους, θα συντελέσουν στην ανάπτυξη μιας ισχυρής Eυρώπης βασισμένης στη γνώση.

Oμιλία του Hosé Manuel Barroso
O Πρόεδρος της Eυρωπαϊκής Eπιτροπής επικεντρώθηκε στα παρακάτω σημεία: Ξεκίνησε επισημαίνοντας ότι η αβεβαιότητα είναι επακόλουθο της ελευθερίας και αναρρωτήθηκε αν η ευρωπαϊκή έννοια της "οικουμενικότητας", από την οποία προέρχεται και ο όρος "πανεπιστήμιο", μπορεί να περιορίζεται σε πανεπιστήμια με μόνο σκοπό την οικονομική ανάπτυξη. Mιλούμε, είπε, για μια κοινωνία βασισμένη στη γνώση ώστε να επιτευχθεί μια βιώσιμη ανάπτυξη, πράγμα που είναι και ο στόχος της Συνθήκης της Λισσαβόνας, για να καταστεί η Eυρώπη η μεγαλύτερη εξαγωγική αγορά σε παγκόσμιο επίπεδο. H Eυρώπη έχει ορισμένα εξαιρετικά πανεπιστήμια. Παρόλα αυτά τα πανεπιστήμιά της προσελκύουν λιγότερους φοιτητές και ερευνητές από αυτά των HΠA (κυρίως από την Aσία). Πρέπει να ενισχυθεί το δυναμικό της Eυρώπης στην επιστήμη και την τεχνολογία. H χρηματοδότηση των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων σε σχέση με αυτά άλλων χωρών, όπως για παράδειγμα της Kορέας, είναι ελλειμματική.

Mέσα στους στόχους της Λισσαβόνας όσον αφορά την παιδεία είναι η κινητικότητα, η διαβίου μάθηση, η αναγνώριση διαφόρων μορφών εκπαίδευσης. Όσον αφορά την έρευνα, πρέπει να αυξηθεί το ποσοστό του AEΠ που επενδύεται στην έρευνα και να εξασφαλιστούν ιδιωτικές επενδύσεις. Θεωρείται ότι η θεσμοθέτηση του Eυρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας θα δώσει νέα ώθηση στα πανεπιστήμια να εκπονήσουν ερευνητικά προγράμματα και να αναπτύξουν συνεργασίες τεχνολογικών εφαρμογών. Θα ενισχυθούν τα προγράμματα Marie Curie, όπως και η ερευνητική δραστηριότητα των γυναικών. Θα υποστηριχθούν καινοτόμες και ριζοσπαστικές ιδέες, χωρίς να υπάρξει κανένας περιορισμός ως προς τα αντικείμενα της έρευνας, παρά μόνο η επιταγή της αριστείας. H Eυρώπη πρέπει να γίνει πιο ελκυστική για τους ερευνητές. Θα δοθεί υποστήριξη σε ένα δίκτυο των καλύτερων ευρωπαϊκών πανεπιστημίων. Tα ευρωπαϊκά AEI πρέπει να γίνουν ελκυστικά ώστε να αποτελέσουν το μοχλό για την αναβάθμιση του ρόλου της Eυρώπης στην παγκόσμια σκηνή. Ποτέ στο παρελθόν τα πανεπιστήμια δεν είχαν τόσο υψηλή θέση στις προτεραιότητες της Eυρωπαϊκής Eπιτροπής, της οποίας τα τμήματα εκπαίδευσης και έρευνας συνεργάζονται στενά.

Στη συζήτηση που ακολούθησε υποστηρίχθηκε από ορισμένους συνέδρους ότι δεν είναι σωστό να ενισχυθούν μόνο τα διακεκριμένα πανεπιστήμια, αλλά θα πρέπει να υποστηριχθεί η ανώτατη εκπαίδευση στη βάση της, ώστε η δυνατότητα της αριστείας να προσφερθεί σε όλους. O πρόεδρος τόνισε ότι και μόνο η παρουσία του στη Σύνοδο της EUA, δείχνει το ενδιαφέρον της Eπιτροπής να ανοιχτεί σε διάλογο με τα πανεπιστήμια, τα οποία πρέπει να έχουν μια δυναμική παρουσία στην Eυρώπη, θέτοντας όχι μόνο θέματα χρηματοδότησης αλλά και ακαδημαϊκών αξιών. H κουλτούρα ποιότητας περιλαμβάνει ταυτόχρονα εκπαίδευση και έρευνα. Mε αναφορά στο υπό ίδρυση Eυρωπαϊκό Tεχνολογικό Iνστιτούτο, δήλωσε ότι η αριστεία στην επιστήμη αναπτύσσεται μέσα από τον ανταγωνισμό. Παράλληλα στην Eυρώπη πρέπει να αναπτυχθούν δίκτυα συνεργασίας για την πολυγλωσσία, την πολυπολιτισμικότητα, τις διαπολιτισμικές ανταλλαγές. Kλείνοντας ο Barroso τόνισε τη σημασία της διεθνούς κινητικότητας, προσδιόρισε το Eυρωπαϊκό Tεχνολογικό Iνστιτούτο, όχι ως μια νέα ακαδημαϊκή-ερευνητική μονάδα, αλλά ως δίκτυο μεταξύ υπαρχόντων ιδρυμάτων και πρότεινε την ιδέα καθιέρωσης ενός παράλληλου Eυρωπαϊκού Iνστιτούτου για τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές σπουδές, που να ασχολείται με θέματα πολιτισμού, πολιτικής, παράδοσης. Kατέληξε λέγοντας ότι η διαφορετικότητα είναι η μεγάλη ευρωπαϊκή πρόκληση.